ما و نظم سیال بین الملل

اله مراد سیف / به بهانه بررسی CFT در مجلس

امروزه به یک معنی در وجود چیزی به نام «نظام بین الملل» به دلیل نبود یک نظم واحد و پایدار بین المللی می توان تشکیک کرد. مفهوم این جمله آن نیست که هرج و مرج حاکم است. هرج و مرج نیز البته می تواند در شرایط خاص حاکم شود، لیکن لزوماً چنین نیست . در عصر حاضر،که با رقابت بر سر قدرت تعریف می شود، شرایطی بر روابط بین الملل حاکم است که در آن سازمانهای بین المللی وجود دارند، اما فاقد قدرت لازم برای تعریف و اجرای نظم واحد بین المللی هستند . در این شرایط، هر ملت و دولتی که قدرت بیشتری داشته باشد می تواند در شکل دهی به نظم بین المللی، که نه به صورت «ایستا» بلکه به شکلی «پویا» و «سیال» تعریف می شود، نقش ایفا کند. [۱] نیروهای جهانی اعم از بازارها و دولت ها و نهادها و سازمان ها، همه در شکل دهی به این نظم پویا و سیال دخالت دارند . سازمانهای بین المللی همه اثرگذار هستند، لیکن هیچ یک، حتی سازمان ملل، به تنهایی تعیین کننده نظم بین مللی نیستند . به دلیل سرعت تحولات ، «زمان» تعیین کننده ترین عنصر در نظام بین الملل است و در چنین شرایطی تلاش برای هماهنگ شدن با نظام بین الملل، منجر به هدر رفت «زمان» برای ملت ها خواهد شد .[۲] لذا ، آنچه بیشتر مطلوب است، تلاش برای تقویت مولفه های قدرت ملی و قدرتمند شدن در جهت اثرگذاری و نقش آفرینی در «نظم سیال بین المللی» است.[۳] در این شرایط هیچ دولت و ملتی متحد دائمی دیگری نیست . دوست ها ممکن است به دشمن تبدیل شوند و اتحادها به دلیل سیال بودن نظم بین المللی، فاقد پایداری بلند مدت و حتی میان مدت هستند . آنچه هم اکنون در رفتار دولت ترامپ شاهد هستیم، آشکار کننده کارکرد یک قدرت جهانی در «نظم سیال بین المللی» با مشخصه هایی است که گفته شد . [۴] درک این نظم سیال برای هر ملت و شناخت نقش مولفه های قدرت ملی آن ملت در اثرگذاری بر آن نیز دارای اهمیت زیادی است .

نقطه شروع این «نظم سیال بین المللی» را می باید فروپاشی شوروی سابق و بر هم خوردن نظام دو قطبی دانست . انقلاب اسلامی در دوران جنینی این «نظم سیال بین المللی» متولد شد و اولین مرحله از حاکمیت خود را در این دوران تجربه کرد . عدم پذیرش قطعنامه ۵۹۸ سازمان ملل از جانب جمهوری اسلامی ایران در زمان صدور آن را نیز می باید نشانه ای از شرایط جدید نظم بین المللی دانست . [۵]

درک نظم سیال بین المللی از این جهت مهم است که در کنار آن نوعی دیکتاتوری نهادی می تواند تعریف شود . این دیکتاتوری نهادی در واقع ابزار به ظاهر مشروع دولت هایی است که در نظام جدید بین الملل فاقد قدرت لازم برای ایجاد نظم واحد و پایدار هستند . از طریق این دیکتاتوری نهادی است که سعی می شود در چارچوب این نظم سیال بین المللی بر دیگران تسط یابند و اراده خود را بر آنان حاکم کنند . ابتدا چند کشور بزرگ برای اهدافی خاص کنوانسیونی را پی می ریزند . در مرحله بعد برخی مشوق ها برای پیوستن دیگران به آن ایجاد می کنند و در مرحله سوم برای کشورهای خارج از آن مجازات هایی وضع می شود . به این ترتیب، ملت ها  وادار می شوند این کنوانسیون ها را بدون قید و شرط بپذیرند . عموماً نیز این گونه تبلیغ می شود که جز تعداد معدودی از کشورها، همه کنوانسیون را پذیرفته و یا در آستانه پذیرش آن هستند و به این ترتیب ملت های مستقل را در زمره کشورهایی خارج از عرف بین الملل و یا به تعبیر دقیق تر در مقابل «نظم بین الملل» قرار می دهند .[۶] در واقع ، این خود چیزی جز «دیکتاتوری نهادی» در نظام بین الملل که آزادی انتخاب را از ملت ها سلب می کند نیست . تنها از طریق درک شرایط و روابط حاکم بر قدرت در «نظم سیال بین المللی» است که یک ملت می تواند به درستی مختصات وضعیت خود را باز شناسد و انتخاب های مبتنی بر منافع بلند مدت خود را تعقیب کند . به این ترتیب خواهد توانست شرایط «دیکتاتوری نهادی» را که در قالب یک «نظم موهوم» توسط برخی از قدرت ها تبلیغ می شود بازشناخته و از تسلیم شدن بی قید و شرط در برابر آن سر باز زند .

روشن ترین دلیل بر فقدان یک نظم بین المللی واحد در عصر حاضر را می توان پذیرش توافقنامه «برجام » توسط اوباما و خروج ترامپ از آن، قبل از اجرای توافق و در همان حال، نظاره گر بودن نهادهای بین الملی و سازمان ملل، در برابر این عهد شکنی  دانست . چنین تجربه ای نشان داد که «نظم سیال بین المللی» این ظرفیت را دارد که هم توافق و هم خروج از توافق را در خود جای دهد . موضع اروپا نیز که در کنار نشان دادن عدم رضایت دیپلماتیک خود به خروج امریکا ، در عمل به پذیرش خواسته های امریکا در برگشت تحریم ها وادار می شود ، نشان دیگری  از «نظم سیال بین المللی» است . در این شرایط ، جمهوری اسلامی ایران  که با پیش فرض وجود یک نظم پایدار تن به مذاکره داده و به تعهدات خود نیز عمل کرده است، تنها دستاوردی که خواهد داشت، تحسین شدن از زبان سران دولت هاست و در عمل مجبور است با مسائل و مشکلات ناشی از تحریم  کماکان دست و پنجه نرم کند .

توجه به نظم سیال بین المللی می تواند چارچوب تحلیلی روشنی را برای تصمیم گیری در پیوستن یا نپیوستن به کنوانسیون  های بین المللی از جمله کنوانسیون مقابله با تامین مالی تروریسم (Combating the Financing of Terrorism) یا CFT فراهم سازد . روشن ترین معیار در این رابطه ، توجه به منافع بلند مدت ملی با این ملاحظه است که این کنوانسیون ها در شرایط فقدان یک نظم پایدار در نظام بین ملل، چه فرصت ها و نیز چه تهدیداتی برای ما خواهند داشت . روشن است که در فضای بین الملل نمی توان به دنبال فرصت عاری از تهدید بود، زیرا در عمل چنین چیزی وجود ندارد . یک پیمان بین المللی در کنار فرصت هایی که ایجاد می کنند تهدیداتی نیز خواهد داشت . حتی این نیز چندان مهم نیست که فرصت های یک معاهده از تهدیدات آن بیشتر باشد . بلکه مهم آن است که الزامات بهره گیری از فرصت ها برای یک ملت تا چه اندازه فراهم است و نیز از فرصت ها و تهدیدات موجود کدام یک پتانسیل نقدشوندگی بیشتری دارند و  دامنه تاثیرگذاری هر یک چگونه است. لذا، نباید پیوستن فلان تعداد کشور به یک معاهده یا کنوانسیون، مبنای پیوستن ما و یا به تعبیری دلیل پناه بردن ما به آن باشد .  در پایان توجه همه را به این فراز مهم از بیانات مقام معظم رهبری در جمع بسیجیان در ورزشگاه آزادی در ۱۲ مهر ۹۷ جلب می کنم : «کسانی که ترویج می‌کنند راهی جز پناه بردن به دشمن نداریم خیانت می‌کنند».

———————————————–

[۱] . «نظم سیال» در این نوشتار  همان است که باری بوزان با عنوان «آنارشی بین المللی» ازآن یاد می کند . فصل چهارم کتاب «دولت ها ، مردم و هراس» را ببینید .

[۲] . آنچه در دولت اول آقای روحانی از دست ملت ایران رفت و موجب شد که با توافق برجام نیز نتوان به نتیجه مهمی دست یافت ، همان عنصر «زمان» بود .

[۳] . خروج دولت امریکا از توافق برجام و یا بی اعتنایی این دولت به رای دیوان بین المللی لاهه این مدعا را ثابت می کند .

[۴] . ترامپ اروپا و چین را که شرکای تجاری و متحد سیاسی امریکا هستند «دشمن» لقب داد.

[۵] . قطعنامه ۵۹۸ اول مرداد ۱۳۶۶ از سوی سازمان ملل صادر و در ۲۷ تیر ۱۳۶۷ از سوی ایران پذیرفته شد

[۶] . آنچه هم اکنون در فضای رسانه ای داخل و خارج در خصوص پذیرش FATF توسط جمهوری اسلامی ایران شاهد هستیم از این دست اقدامات است .

تصویر یادداشت از : https://www.isna.ir