برنامه ریزی توسعه : درس هایی از تجارب جهانی

۱۴۰۵/۰۸/۰۵۱۴۰۵/۰۸/۰۵ اله مراد سیف 0 نظرs

برنامه ریزی توسعه : درس هایی از تجارب جهانی

جلد دوم: سازمان برنامه ریزی

آلبرت واترستون

موسسه توسعه اقتصادی
بانک بین المللی بازسازی و توسعه

مترجم : اله مراد سیف

تهیه و خرید الکترونیکی از فرا کتاب : https://www.faraketab.ir/

دیباچه

این ششمین انتشارات موسسه توسعه اقتصادی است. این موسسه در سال ۱۹۵۵ توسط بانک بین المللی ترمیم و توسعه تاسیس شد. هدف آن بهبود کیفیت مدیریت اقتصادی در دولت در کشورهای کمتر توسعه یافته است. در مؤسسه، به مقامات ارشد دولت‌های عضو بانک فرصتی داده می‌شود تا مشکلات عملی پیش روی خود را به عنوان مدیران و همچنین موضوعات گسترده سیاست اقتصادی که وظایف روزمره اغلب آنان را از دیدن آنها بازمی‌دارد، مطالعه و بحث کنند. تلاش می شود تا تجربه رو به رشد بانک و جامعه بین المللی به عنوان یک کل، در پیشبرد توسعه اقتصادی در اختیار آنها قرار گیرد.

انتشارات مؤسسه توسعه اقتصادی عمدتاً برای استفاده توسط افرادی طراحی شده است که در ظرفیت های اداری و مشاوره ای مسئول در دولت، مؤسسات مالی یا سایر بخش های مهم اقتصاد کشورهای عضو کمتر توسعه یافته بانک کار می کنند. امید است که برای مؤسسات آموزشی و گروه ها و سازمان های مختلف مرتبط با مشکلات توسعه اقتصادی نیز آموزنده و مفید باشند.

کتاب حاضر مربوط به فعالیت های آموزشی موسسه توسعه اقتصادی می باشد. آقای واترستون در ارتباط با مأموریت تدریس خود در مؤسسه، تجربیات بسیاری از کشورها را بررسی کرد تا کارایی و اثربخشی سازمان های برنامه ریزی آنها را تعیین کند. او به کمک همکاران دیگر، دستگاه برنامه‌ریزی سه کشور مراکش، پاکستان و یوگسلاوی را در تک نگار‌هایی تشریح کرد. مطالعه حاضر نتایج تحقیقات او در این سه کشور و بسیاری از کشورهای دیگر را گرد هم می آورد و تلاش می کند تا از آنها «درس های تجربه» را استخراج کند که برای برنامه ریزان و سایرین که به توسعه اقتصادی مرتبط هستند، بسیار ذی قیمت است.

انتشارات موسسه توسعه اقتصادی کار افراد است. در حالی که در هر مورد از تماس صمیمانه با کار بانک، منفعت غیرقابل برآوردی حاصل شده است، انتشارات به هیچ وجه به معنای بیان دیدگاه های رسمی بانک یا بیانیه معتبر سیاست های آن به طور کلی یا جزئی نیستند. .

جان اچ آدلر

مدیر موسسه توسعه اقتصادی

پیشگفتار

این کتاب مطالعه تطبیقی برنامه ریزی توسعه است و تلاش می‌کند تا مشخص سازد که چه زمانی، چگونه و چرا برنامه‌ریزی موفق یا ناموفق بوده است، و از آن درس‌های تجربی مرتبط استخراج کند. در طی یک دوره هفت ساله، گروهی در بانک بین المللی بازسازی و توسعه به طور منظم طیف گسترده ای از مطالب را در مورد تجارب کشورهایی که توسعه آنها را برنامه ریزی می کنند جمع آوری کردند. مواد خام اولیه از یک گروه اصلی از حدود ۵۵ کشور در آفریقا، آسیا، اروپا و آمریکا، از جمله کشورهای با اقتصاد پیشرفته و کمتر پیشرفته، و همچنین دارای اقتصاد سوسیالیستی و مختلط، به دست آمد. داده‌های جمع‌آوری‌شده بر اساس یک سیستم طبقه‌بندی که برای این منظور طراحی شده بود، تجزیه و تحلیل و به صورت ملی و موضعی مرتب شدند. علاوه بر گروه اصلی کشورها، که برای پوشش کامل آنها تلاش شد، اطلاعات جزئی برای همه کشورهای دیگری که سعی در برنامه ریزی توسعه خود داشته اند به دست آمد. بنابراین، این مطالعه، تا آنجا که ممکن بود، از تجربه بیش از صد کشور استفاده می کند.

علاوه بر بخش مقدماتی، این مطالعه شامل ۱۶ فصل است که در دو بخش تقسیم شده است. بخش اول شامل شرح و تحلیل فرآیند برنامه ریزی است که در تجربه کشورهای تحت بررسی آشکار شده است.در این کتاب به میزان زیادی به مشکلات تهیه و تنظیم برنامه توجه می شود، اگرچه به جزئیات تکنیک برنامه ریزی نخواهیم پرداخت. از آنجایی که در تجارب برنامه‌ریزی اکثر کشورها، مشکلات پیاده‌سازی حل‌ناپذیرترین مشکلات است، بیشترین تأکید بر آن‌ها شده است. بخش اول شالوده اساسی بخش دوم را ایجاد می کند که شامل بحث گسترده ای از تجربه کشورها در راه اندازی سازمان ها و رویه های اداری برای تهیه و اجرای پروژه های توسعه، برنامه های بخشی و برنامه های توسعه منطقه ای و ملی است.

سازماندهی کتاب به منظور تسهیل استفاده از آن به عنوان یک اثر مرجع یا کتاب درسی برنامه ریزی توسعه ترتیب داده شده است. به عنوان مثال، در پایان هر فصل، به جز مقدمه، بخش خلاصه و نتیجه گیری وجود دارد. منابع ذکر شده در پاورقی ها از نظر اندازه کاهش یافت و با قسمت اول هر مدخل در فهرست آثار ذکر شده در پایان کتاب یکسان شد. فهرست تفصیلی آورده شده، رجوع به مطالب کتاب را ساده کرده و عناوین اختصاری مهم مورد استفاده در مطالعه در ابتدای کتاب آمده است.

مطالعه به طور اجتناب ناپذیر ناقص است. چندین موضوع که ممکن بود پوشش داده شوند، حضور ندارند. اما حتی اگر آنها نیز گنجانده شده بودند، مطالعه همچنان ناقص می بود، زیرا به دنبال بررسی تجربه برنامه ریزی در بسیاری از کشورهای جهان و استخراج درس ها و نتیجه گیری هایی بوده که مفید به نظر می رسید و اگرچه از همان ابتدا هدف غیرقابل دستیابی شناخته شده بود، با این وجود به نظر می رسید ارزش تلاش برای آن را داشته باشد زیرا هر چه کار به آن نزدیکتر می شد، چیزهای بیشتری برای یادگیری وجود می داشت.

اگرچه دیدگاه های نظری یا سایر دیدگاه های موجود در ادبیات برنامه ریزی برای هر موضوع تحت پوشش ارائه شده است، رویکرد اساساً استقرایی است. همانطور که انتظار می رفت، اختلافات گسترده بین نظریه و عمل به طور مکرر مشاهده می شد و این منجر به تلاش هایی برای آشتی دادن این دو شد. گاهی اوقات، در این مسیر به پیشنهادهایی برای تغییر رویه نیاز بوده است، اما در مواقع دیگر توصیه به اصلاحات در نظریه مناسب تر به نظر می رسید.

تا جایی که ممکن بود، منابع منتشر شده برای نشان دادن نظریه و عمل رایج، نقل یا مورد استناد قرار گرفت. هر کجا که ممکن شد نقل قول ها و استنادها برای یک نمونه گسترده و شاخص ازکشورها مورد استفاده قرار گرفت، اما این همیشه ممکن نبود، زیرا بیشتر مطالب منتشر شده در مورد تجربه برنامه ریزی بر روی تعداد بسیار کمی از کشورها متمرکز شده است. بنابراین لازم بود در مواقعی از مطالب منتشر شده در دسترس یک کشور برای نشان دادن شرایطی استفاده شود که مشخص بود در کشورهای دیگر نیز وجود دارد و هیچ داده منتشر شده ای برای آنها یافت نمی شد و وضعیت مورد بحث لزوماً محدود به کشور مربوطه بود.

تلاش قابل توجهی برای بررسی صحت مثال های ذکر شده برای نشان دادن نکات مختلف انجام شد. اگرچه ممکن است برخی از مثال‌ها ثابت کنند که در اصل نادرست بوده‌اند یا رویدادها بر آن‌ها غلبه کرده‌اند، اشتباهات در مثال ها لزوماً به بی‌اعتبار کردن نکات ذکر شده منجر نمی شود.

این مطالعه درس‌های ذاتی موفقیت‌های برنامه‌ریزی را در نظر می‌گیرد و مورد بحث قرار می‌دهد، اما از آنجایی که مسائل برنامه‌ریزی حل‌نشده هم بیش‌تر و هم چالش‌برانگیزتر از مواردی هستند که به طور کلی بر آنها غلبه کرده‌اند، بیشتر مطالعه بر روی آنها متمرکز است. شاید به نظر برسد که این مطالعه یک جهت گیری بدبینانه بی مورد دارد. اگر چنین باشد، برعکس آن چیزی است که در نظر گرفته شده بود. اکنون تجربیات زیادی در مورد اینکه کدام سازوکارهای برنامه ریزی خوب کار می کنند و کدام نه، به دست آمده است، به طوری که کشورهایی که از قبل هشدار داده شده و مسلح شده اند، بهتر از هر زمان دیگری قادر به اجتناب از دام ها و برنامه ریزی با اطمینان معقول از موفقیت هستند. در این راستا امید است که این مطالعه برخی موارد قابل استفاده را نشان دهد.

بدهی نویسنده به دیگران آنقدر زیاد است که نمی داند قدردانی را از کجا باید شروع کرد و به کجا خاتمه داد. سیریل جی. مارتین، آگوست تی. شوماخر و فریتز استیوبر برای جمع‌آوری و تنظیم مواد اولیه تحقیقاتی مورد استفاده در این مطالعه تلاش طولانی و سختی کردند و آقایان مارتین و شوماخر نیز اولین پیش‌نویس‌های چند فصل را تهیه کردند. ریچارد اچ. دموت پیش نویس نسخه خطی را خواند و نظرات نافذ بسیاری ارائه کرد که آن را بسیار بهبود بخشید. دکتر ادوارد اس میسون از دانشگاه هاروارد نیز پیش نویس دست نوشته را خواند و پیشنهادات مفیدی ارائه کرد. اعضای یک کمیته مشاوره غیررسمی، که شامل ریچارد اچ. دموت (رئیس)، جان اچ. آدلر، دراگوسلاو اوراموویچ، ویلم براکل، راجر آ. شوفورنیه، جان آ. ادلمن، ویلیام ام. گیلمارتین، هارولد ان. گریوز، جونیور و اندرو ام. کامارک بود، در بانک جهانی راه اندازی شدند تا به نویسنده کمک کنند، آنها هر یک به نحوی از برنامه های شلوغ خود زمانی برای خواندن و اظهار نظر، گاهی با جزئیات قابل توجه، در مورد دستنوشته اختصاص دادند. و همچنین رجینالد آ. کلارک، آ. جی. کرشکف، سیلوین آر. اف. پلاسچارت و بسیاری دیگر از همکاران در بانک جهانی، در خواندن تمام یا قسمتی از نسخه خطی و اظهار نظر درباره آن کمک کردند. دکتر گرهارد کولم از انجمن برنامه‌ریزی ملی و دکتر ریچارد گود از صندوق بین‌المللی پول نیز فصول جداگانه‌ای را خواندند و اظهار نظر کردند.

همچنین این مطالعه بدون کمک بسیاری دیگر انجام نمی شد. جفری اچ. دنیس پاورقی ها را بررسی کرد، فهرست آثار ذکر شده را تهیه کرد و بسیاری از کارهای دیگر را انجام داد. توماس بی وینستون شکل و خوانایی گزارش را با پیشنهادات ویراستاری فراوان بسیار بهبود بخشید. خانم مری فیلیپیدز فهرست برنامه های ملی را که آگوست تی. شوماخر آغاز کرد به انجام رساند. کارکنان پرونده‌های تحقیقاتی بانک، به‌ویژه بوگومیر چوکل، کمک‌های مفید زیادی به این فهرست کردند و همچنین به درخواست‌های بسیاری برای مستند سازی پاسخ دادند. آگوست تی شوماخر، با کمک خانم رجینا باسانی با کمک جفری اچ. دنیس فهرست سازمان های برنامه ریزی مرکزی را تهیه کرد .مارتین ال. لوفتوس، چارلز او. اولسن و کارمندانشان در کتابخانه مشترک بانک و صندوق، در ارائه پیشنهادات و ارائه کتاب‌ها و اسناد بی‌شماری کمک شایانی کردند. خانم رجینا باسانی نه تنها دست‌نوشته را تایپ کرد، بلکه مطالعه را از نسخه‌ای دست‌نویس در بسیاری از مراحل تا پیش‌نویس نهایی هدایت کرد. نویسنده از کسانی که ذکر شد، و همچنین بسیاری دیگر که نبودند، که به انجام این مطالعه کمک کردند، تشکر می کند. با این حال، از آنجایی که تصمیم نهایی در مورد اینکه چه چیزی باید در کتاب گنجانده شود و چه چیزی از کتاب حذف شود، با نویسنده بود، به نظر منصفانه است که او مسئولیت کامل تمام اشتباهات و حذفیات را بپذیرد.

آلبرت واترستون

ایالت واشنگتن ، ژوئن ۱۹۶۵

پیشگفتار مترجم

«برنامه ریزی توسعه: درس هایی از تجارب جهانی» اثر آلبرت واترستون اثری تأثیرگذار است که روش ها، نتایج و چالش های برنامه ریزی توسعه را در زمینه های مختلف به طور انتقادی بررسی می کند. در اینجا چندین جنبه کلیدی وجود دارد که اهمیت آن را برجسته می کند:

۱-چارچوب تحلیلی : واترستون یک چارچوب تحلیلی جامع برای درک برنامه ریزی توسعه ارائه می دهد. او تجربیات، روش‌شناسی و ابزارهای مختلف مورد استفاده در فرآیندهای برنامه‌ریزی را دسته‌بندی می‌کند که برای محققان، سیاست‌گذاران و دست اندرکاران مفید است. این چارچوب یک انتخاب یک رویکرد سیستماتیک را برای ارزیابی و طراحی برنامه های توسعه تشویق می کند.

۲-درس هایی از مطالعات موردی : این کتاب سرشار از مطالعات موردی از کشورهای مختلف، به ویژه در زمینه کشورهای در حال توسعه است. واترستون از تجربیات دنیای واقعی درس می گیرد و بر مفاهیم عملی چارچوب های نظری تأکید می کند. این مبنای تاریخی و تجربی کمک می‌کند تا بحث‌ها در واقعیت پایه‌گذاری شوند و بینش‌های ارزشمندی را ارائه دهند که می‌توانند در سناریوهای معاصر به کار روند.

۳-بینش بین رشته ای : کار واترستون بینش هایی از اقتصاد، جامعه شناسی و علوم سیاسی را گرد هم می آورد. این رویکرد میان رشته ای امکان درک جامع تری از عوامل مؤثر بر برنامه ریزی توسعه، از جمله زمینه اجتماعی و سیاسی که برنامه ریزی در آن رخ می دهد را فراهم می سازد. با ادغام دیدگاه های متنوع، این کتاب پیچیدگی چالش های توسعه را برجسته می کند.

۴-تأمل انتقادی در مورد سیاست : این کتاب تفکر انتقادی در مورد سیاست ها و شیوه های موجود مرتبط با برنامه ریزی توسعه را تشویق می کند. واترستون محدودیت‌ها و شکست‌های مدل‌های برنامه‌ریزی خاص را مورد بحث قرار می‌دهد و خوانندگان را بر آن می‌دارد تا پارادایم‌های موجود را زیر سوال ببرند و رویکردهای نوآورانه را در نظر بگیرند. این موضع انتقادی برای تکامل مداوم در تئوری و عمل توسعه حیاتی است.

۵- تمرکز بر زمینه های نهادی : یکی از نکات برجسته در تحلیل واترستون، اهمیت زمینه های نهادی موثر در برنامه ریزی توسعه است. او بررسی می کند که چگونه ساختارهای مختلف حکمرانی، ظرفیت های اداری و چارچوب های نهادی بر موفقیت یا شکست طرح های توسعه تأثیر می گذارد. این درک برای سیاست گذارانی که هدفشان اجرای موثر استراتژی های توسعه است، حیاتی است.

۶-راهنمای برنامه ریزی آینده : “برنامه ریزی توسعه” به عنوان راهنمای ابتکارات توسعه آینده عمل می کند. واترستون با استخراج درس‌های آموخته‌شده از تجربیات گذشته، توصیه‌های عملی را برای تمرین‌کنندگان ارائه می‌کند. این رویکرد آینده‌نگر برای تکامل برنامه‌ریزی توسعه و پرداختن به چالش‌های نوظهور جهانی ضروری است.

۷-ارتباط با مسائل جاری : علیرغم اینکه کتاب در نیمه دوم دهه ۱۹۶۰ میلادی نوشته شده است ، بسیاری از موضوعات مورد بحث در این کتاب، امروزه نیز مرتبط هستند. چالش هایی مانند شهرنشینی، نابرابری اقتصادی و پایداری محیطی در بحث های توسعه معاصر نقش اساسی دارند. درس‌های حاصل از تحلیل واترستون به بحث‌ها در مورد چگونگی ایجاد و اجرای مؤثر ، فراگیر و پایدار برنامه‌های توسعه دامن می زند.

۸-تأثیر بر گفتمان دانشگاهی و سیاست : این کتاب به طور قابل توجهی بر گفتمان دانشگاهی در برنامه ریزی توسعه و تدوین سیاست تأثیر گذاشته است. اغلب در مقالات علمی، کتاب‌های درسی و بحث‌های سیاستی به آن اشاره می‌شود و نقش آن را به‌عنوان متنی بنیادی در زمینه مطالعات توسعه تثبیت می‌کند.

نتیجه این که کتاب «برنامه‌ریزی توسعه: درس‌هایی از تجارب جهانی» نوشته آلبرت واترستون نه تنها به دلیل مشارکت‌های نظری، بلکه به‌خاطر پیامدهای عملی آن برای سیاست‌گذاران و دست اندرکاران توسعه مهم است. این کتاب با تلفیق نظریه با شواهد تجربی و ارائه دیدگاهی انتقادی نسبت به تجربیات گذشته، منبعی حیاتی در گفتگوهای جاری درباره برنامه ریزی توسعه موثر باقی می ماند. بینش های آن به شکل گیری سیاست هایی با هدف تقویت رشد اقتصادی پایدار و پیشرفت اجتماعی در کشورهای در حال توسعه کمک می کند.

کشور ما با سابقه طولانی در برنامه ریزی توسعه که از جمله کشورهای مورد بررسی در این کتاب است، هم اکنون نیز برنامه های توسعه را به عنوان محور سیاست گذاری اقتصادی در دستور کار خود دارد . لذادر معرض همه تجاربی است که در این کتاب مورد بحث قرار گرفته و می تواند از آنچه مورد بحث قرار گرفته درس های خوبی بیاموزد و تلاش برنامه ریزان و مجریان توسعه را با ضریب موفقیت بالاتری اثربخش سازد .

در ترجه متن تلاش بر این بوده است که همه متن و همه زیرنویس ها با رعایت کامل امانت داری آورده شوند . در برخی موارد به جای فعل مضارع که مربوط به زمان نوشتن کتاب بوده است از فعل ماضی در ترجمه استفاده شده است تا با تاریخ نشر ترجمه تناسب داشته باشد . از ترجمه و آوردن ضمائم به دلیل این که جندان مفید به نظر نمی رسید و حجم کتاب را خارج از حوصله خواننده افزایش می داد، خودداری شد . با این حال حجم فعلی به گو نه ای شد که تصمیم بر انتشار دو جلد (به جای یک جلد کتاب اصلی) گرفتیم .

در پایان امید آن داریم که این مجموعه بتواند به دانش و تجارب برنامه ریزی توسعه در کشور ما کمک کند و برای دانشجویان این رشته نیز مفید فایده باشد . با همه دقتی که به خرج داده ایم باز ممکن است در ترجمه خطا و اشتباه وجود داشته باشد و یا متن سلیس نباشد که از این بابت قبلا عذرخواهی می کنیم .

مترجم : دکتر اله مراد سیف

۱۴۰۳