شکاف ژئواکونومیک آمریکا و اقدامات ترامپ
اله مراد سیف /
ترامپ با اقدامات در ظاهر نابهنجار خود در بستن تعرفه بر شرکای تجاری و نیز در کاهش تعهدات نظامی امریکا سروصدای زیادی براه انداخته و نوعی تکانه سیاسی و اقتصادی برای جهان ایجاد کرده است . این که چرا این اقدامات در دستور کار امریکا قرار گرفته نیازمند تحلیل است و به نظر ما ترامپ در معرض یک تصمیم تاریخی قرار گرفته و در صدد پر گردن شکافی است که ما آن را «شکاف ژئواکونومیک» نام می گذاریم . اما مساله این است که راه کارهای ترامپ چالش برانگیز است و به نظر ما به نتیجه مطلوب نخواهد رسید .
در ابتدا لازم است ژئواکونومی را تعریف کنیم .
تعریف ژئواکونومی (Geo-Economics) : ژئواکونومی به چگونگی استفاده دولتها از ابزارهای اقتصادی (مانند تجارت و تعرفه، سرمایه گذاری، تحریمها، و نظام پولی) برای دستیابی به اهداف استراتژیک و ژئوپلیتیک گفته می شود.
مولفه های کلیدی ژئواکونومی:
- ابزارهای اقتصادی به عنوان سلاح:
– استفاده از تحریمها، تعرفه ها، یا محدودیتهای مالی برای تحت فشار قرار دادن رقبا (مثال: تحریمهای آمریکا علیه ایران یا روسیه).
- کنترل منابع استراتژیک:
– تسلط بر منابع حیاتی مانند نفت، گاز، یا مواد معدنی نادر (مثال: نقش روسیه در بازار گاز اروپا).
- نفوذ از طریق نظام پولی:
– نقش دلار آمریکا به عنوان ارز ذخیره جهانی و استفاده از آن برای اعمال نفوذ . مثال: قطع دسترسی کشورهای مورد تحریم به سیستم SWIFT
- رقابت در فناوری و زنجیره تأمین:
– جنگ بر سر برتری در فناوریهای کلید مانند نیمههادیها یا ۵G (مثال: محدودیتهای آمریکا علیه هوآوی).
- دیپلماسی اقتصادی:
– انعقاد پیمانهای تجاری برای ایجاد ائتلافهای استراتژیک (مثال: ابتکار کمربند و جاده چین).
تفاوت ژئواکونومی با ژئوپلیتیک:
– ژئوپلیتیک بر عوامل جغرافیایی و نظامی تمرکز دارد (مانند کنترل تنگه ها یا پایگاههای نظامی).
– ژئواکونومی به جای استفاده از ابزار نظامی و یا در کنار آن بر استفاده از اهرمهای اقتصادی برای تأثیرگذاری بر روابط بین الملل تأکید میکند.
مثالهای عینی:
– تحریمهای آمریکا علیه چین: محدودیت صادرات تراشه های پیشرفته به چین برای مهار رشد فناوری این کشور.
– ابتکار کمربند و جاده چین: استفاده از سرمایه گذاری در زیرساخت های کشورهای در حال توسعه برای گسترش نفوذ سیاسی.
لذا، ژئواکونومی نشان میدهد که در جهان امروز، اقتصاد و امنیت ملی به هم گره خورده اند، و دولتها از ابزارهای مالی-تجاری به جای (یا در کنار) ابزارهای نظامی برای پیشبرد منافع خود استفاده میکنند.
اما شکاف ژئواکونومیک چیست ؟
شکاف ژئواکونومیک (Geo-Economic Gap) ) در این تحلیل و از نظر من به معنای ناهماهنگی بین سهم یک کشور از اقتصاد جهانی و تعهدات مالی/سیاسی آن در نظام بین الملل است. در مورد آمریکا، این شکاف به صورت زیر قابل توضیح است:
- سهم کاهش یافته از اقتصاد جهانی:
– پس از جنگ جهانی دوم، سهم آمریکا از تولید ناخالص جهانی ( GDP) حدود ۵۰٪ بود، اما امروز به حدود ۲۴٪ (بر اساس دادههای صندوق بینالمللی پول در (۲۰۲۳) کاهش یافته است.
– رشد اقتصادی چین (با سهم ۱۸٪ از GDP جهانی)، اتحادیه اروپا، و سایر قدرتهای نوظهور این شکاف را تشدید کرده است.
- تعهدات نامتناسب:
– آمریکا همچنان نقش هژمون مالی و امنیتی را ایفا میکند:
– دلار به عنوان ارز ذخیره جهانی (حدود ۶۰٪ از ذخایر ارزی جهان).
– هزینه های نظامی کلان (حدود ۴۰٪ از هزینه های نظامی جهان).
– تعهدات امنیتی از طریق ناتو و سایر پیمانها (مثل تامین مالی جنگ اوکراین).
– این تعهدات باعث کسری بودجه مزمن و افزایش بدهی عمومی (به بیش از ۳۴ تریلیون دلار در ۲۰۲۴) شده است.
- پیامدهای شکاف:
– آمریکا نمیتواند همزمان همه هزینه های هژمونی (چاپ دلار، جنگها، حمایت از متحدان) را تحمل کند و رقابت اقتصادی با چین را حفظ نماید.
– کاهش اعتماد به دلار و تمایل برخی کشورها به کاهش وابستگی به آن (مثلاً استفاده از یوان در مبادلات دوجانبه).
—
ارزیابی اقدامات ترامپ
ترامپ برای کاهش این شکاف، دو استراتژی اصلی را دنبال کرد:
- کاهش هزینه ها:
– فشار به متحدان ناتو برای افزایش سهم مالی آنها.
– کاهش حمایت مستقیم از اوکراین (در دوره ترامپ، کمکهای نظامی به اوکراین کمتر بود).
- افزایش درآمدها:
– تعرفه های سنگین بر واردات (مخصوصاً از چین و اتحادیه اروپا) برای حمایت از تولید داخلی و کاهش کسری تجاری.
مشکلات این راهکارها:
– تعرفه ها:
– افزایش قیمت کالاهای مصرفی و تورم در آمریکا (افزایش مقاومت مردمی).
– تلافی تجاری رقبا (مثلاً چین تعرفه های متقابل بر محصولات کشاورزی آمریکا وضع کرد).
– کاهش هزینه های امنیتی:
– تضعیف اعتماد متحدان به آمریکا و فضایی برای افزایش نفوذ چین/روسیه (مثلاً در خاورمیانه یا اروپای شرقی).
نتیجه: اقدامات ترامپ شکاف ژئواکونومیک را موقتاً کاهش میدهد، اما راه حل پایدار نیست، زیرا:
– اقتصاد آمریکا همچنان به مصرف گرایی و واردات وابسته است.
– جایگزین کردن زنجیره های تامین جهانی (مثلاً بازگرداندن تولید از چین) پرهزینه و زمان بر است.
—
راهکارهای جایگزین
برای مدیریت شکاف ژئواکونومیک، آمریکا نیاز به ترکیبی از راهبردهای کوتاه مدت و بلندمدت دارد:
- اصلاح ساختار اقتصادی داخلی:
– سرمایه گذاری در فناوریهای پیشرفته (مثل نیمه هادی ها، هوش مصنوعی) برای حفظ برتری رقابتی.
– کاهش مصرف گرایی و افزایش پس انداز ملی (اصلاح نظام مالیاتی).
- بازتعریف هژمونی دلار:
– همکاری با متحدان برای ایجاد مکانیسم های جایگزین (مثلاً استفاده از حقوق برداشت ویژه صندوق بین المللی پول) به جای تکیه انحصاری بر دلار.
- دیپلماسی اقتصادی چندجانبه:
– تشکیل ائتلاف های تجاری جدید (مثل توافق های دوجانبه با هند و آفریقا) برای کاهش وابستگی به چین.
– بازنگری در تعرفه ها با اولویت همکاری متقابل (نه رویکرد یکجانبه گرایانه).
- کاهش هوشمند هزینه های امنیتی:
– تمرکز بر تهدیدات استراتژیک (مثل چین) و کاهش درگیری های حاشیه ای (مثل خاورمیانه).
– تقویت ناتو از طریق تقسیم بار مالی با اروپا.
—
جمعبندی
شکاف ژئواکونومیک آمریکا ناشی از کاهش سهم آن از اقتصاد جهانی در مقابل تعهدات گسترده است. راهکار ترامپ (تعرفه ها + کاهش هزینه ها) اگرچه ممکن است در کوتاه مدت موثر باشد، اما به دلیل مقاومت داخلی و تلافی خارجی، پایدار نیست. راه حل پایدارتر، تغییر ساختار اقتصاد داخلی و بازتعریف هژمونی از طریق همکاریهای چندجانبه است. بدون این اصلاحات، آمریکا نمی تواند روند تدریجی از دست رفتن هژمونی و نظم جهانی مبتنی بر دلار را که هم اکنون حال وقوع است متوقف کند. اما این اصلاحات نیز متضمن عقب نشینی امریکا از جایگاه آقایی خود بر جهان و به رسمیت شناختن قدرت های نوظهور ، در کنار دست کشیدن از توسعه طلبی و برداشتن حمایت خود از رژیم اشغالگر قدس و از این قبیل است که هر یک مسایل خود را خواهد داشت. امریکای عصر ترامپ ، امریکای پیروز بعد از جنگ دوم جهانی نیست و جهان عصر حاضر نیز دنیای شکست خورده نیازمند به امریکا نیست .لذا شکاف ژئواکونومیک امریکا یک ناترازی نیست که قابل ترمیم باشد، یک حفره تاریخی است که جز با پرداخت بدهی های تاریخی امریکا به جهان قابل رفع نیست .
