پارادوکس ارزی و پاسخ آن

پارادوکس ارزی و پاسخ آن

اله مراد سیف

خبر جهش قیمت سکه و طلا این روزها به بحث تلخ و شیرین مجالس مبدل شده و نوعی آشفتگی ذهنی را برای عوامل اقتصادی رقم زده است . در این نوشتار به علل واقعی (در کنار عامل روانی) این پدیده اشاره خواهیم کرد .

در ظاهر ، اجرایی شدن تحریم ها و تشدید این تحریم ها متهم اصلی جهش نرخ ارز می باشد . در حالی که با قدری کنکاش پیرامون این علت مسایل دیگری ظاهر می شود که بدون این که از علت مذکور یعنی تحریم ها رفع اتهام شود ، خود متهم ردیف اول هستند . فرض کنید قرار است جمهوری اسلامی ایران با یک تحریم کامل و تمام عیار روبرو شود . از منظر تجارت بین الملل مفهوم ساده آن این است که کالایی وارد  کشور نخواهد شد . در این صورت به دلیل کاهش مصارف ارزی می باید شاهد کاهش نرخ ارز باشیم . پس علل اصلی ماجرا کدام ها هستند ؟ در اینجا چند علت مورد اشاره قرار می گیرد :

• الگوی تقاضا و چسبندگی آن : از جمله اتفاقاتی که در دهه های اخیر در اقتصاد ایران رقم خورده است اینکه به هر دلیل ، الگوی توزیع درآمد تغیییر کرده است . در واقع با بزرگ شدن طبقه متوسط در ایران و همزمان بهره گیری از رانت های مختلف تجاری ، با قشر نوکیسه ای مواجه هستیم که الگوی مصرف و تقاضای خود را با کالای خارجی تطبیق داده و در کنار تقاضای کالایی برای محصولات خارجی ، تقاضای سفر خارجی گسترده ای هم دارند و حتی در شرایطی به خرید دارایی های واقعی در خارج اقدام می کنند . این قشر به راحتی حاضر نیست الگوی مصرف خود را عوض کند و تحت هر شرایطی می خواهد کالای خارجی از نوع بادوام مانند وسایل منزل و اتوموبیل و حتی مصالح ساختمانی برای ساخت منزل  ونیز از نوع بی دوام مانند کفش و لباس و لوازم آرایش و غیره  در اختیار داشته باشد. این الگو خود تقاضا برای ارز خارجی را دامن می زند و از قضا نسبت به قیمت ارز هم کم کشش است .
• قاچاق کالا : عامل بعدی که بی ارتباط با عامل اول نیست، وجود قاچاق گسترده کالا می باشد . عوامل دست اندرکار قاچاق کالا در پاسخ به تقاضای همان قشر نوکیسه برای کالای خارجی بزودی از تقاضای ارز دست نخواهند کشید . لذا تا زمانی که نتوانیم از ورود کالای قاچاق جلوگیری کنیم این عامل فعال بوده و از علل اصلی افزایش نرخ ارز خواهد بود
• امکان خروج سرمایه : تصور این که قاچاق در هر صورت با ارز تامین مالی خواهد شد چندان مشکل نیست . ارز تامین کننده قاچاق از کجا تامین می شود؟  پاسخ این سوال راه های خروج ارز و سرمایه از کشور را نشان می دهد . از جمله راههای خروج سرمایه ارزی، عدم برگشت  ارز حاصل از صادرات است . در کنار آن ،  کم نمایی صادرات و بیش نمایی واردات هم وجود دارد و همه این مسیر ها به عدم برگشت ارز به میزان واقعی به چرخه رسمی کشور ختم می شود .
• سفته بازی ارز و طلا : قابل انکار نیست که بخش مهمی از تقاضای ارز و طلا با هدف سفته بازی صورت می گیرد . در شرایطی که سیر صعودی برای قیمت ارز و طلا وجود دارد این تقاضا فعال بوده و خود به افزایش بیشتر نرخ ها دامن خواهد زد و از آن طریق نوعی خودتقویتی در آن وجود دارد .
• در نهایت تقاضای کَنز (و نگهداری) ارز و طلا وجود می باشد که مانند عامل چهارم به صورت خودتقویتی عمل کرده و تا زمان سیر صعودی داشتن نرخ ها فعال خواهد بود . وضع بسیار وخیم خواهد شد  اگر تصور کنیم نهادهای مالی و پولی و شرکت ها  نیز وارد این بازی شده و تقاضای کَنز را تشدید کنند .

مواردی که ذکر شد ، پاسخ پارادوکس ارزی موجود هستند که با تشدید تحریم ها و مسدود شدن مسیر واردات (که منطقاً چون امکان کمتری برای خرید کالای خارجی وجود خواهد داشت، تقاضای ارز می باید کاهش پیدا کند) ، همزمان شاهد اوج گرفتن نرخ ارز هستیم .