طرح هدفمندی منابع یارانه ای (همیار)

اله مراد سیف

حذف یا تداوم ارز دولتی در بودجه عمومی هم اکنون در دستور کار دولت سیزدهم قرار دارد .برای دولتی که با شعار « عدالت»  و مقابله با فساد از مردم رای گرفته، حذف و یا حفظ ارز ۴۲۰۰ تومانی هر یک  به شمشیری دو لبه تبدیل شده است . تداوم وضعیت موجود با فساد حاکم بر چرخه تامین و توزیع نهاده های وارداتی ِکالاهای اساسی مغایرت آشکار با « عدالت»  دارد و حذف آن نیز گروههای آسیب پذیر را که هم اکنون نیز در تنگی معیشتی می باشند، با فشار تورمی بیشتری که قدر یقین خارج از آستانه تحمل آنها می باشد، مواجه خواهد ساخت . از طرف دیگر، در شرایط تنگنای ارزی مصلحت دولت نیست که بیش از ۱۰ میلیارد دلار منابع ارز دولتی را بدون اطمینان از اثربخشی آن، به صورت فعلی هزینه کند . لذا، این سوال بسیار جدی مطرح است که چه باید کرد ؟ این یادداشت در پاسخ به سوال، پیشنهادی را طرح کرده است .

واقعیت آن است که در سال های اخیر، فشارهای تحریمی و ناکارآمدی مدیریت اقتصادی مستقیماً سفره مردم را هدف گرفته است . متاسفانه هم اکنون خط فقر درصد قابل توجهی از جمعیت را شامل شده و مطابق برخی برآوردها جمعیت زیر خط فقر در سه سال گذشته دو برابر شده است . در همین شرایط، منابع محدود و کمیاب یارانه ای دولت که از جمله آنها ارز ۴۲۰۰ تومانی برای کالاهای اساسی است، بدون اثربخشی لازم هزینه می شود و مابه التفات آن به جیب دلالان و واسطه گرهایی می رود که به حق می توان آنها را کاسبان تحریم نامید . لذا، آنچه قطعی است این است که تداوم وضعیت فعلی با هیچ یک از دو معیار اصلی اقتصاد یعنی  « کارآیی»و «عدالت» سازگار نیست . از طرف دیگر، حذف ارز ۴۲۰۰ تومانی بدون داشتن برنامه ای جایگزین، اگرچه ممکن است دست دولت را در اجرای برنامه های خود بازتر کند، اما شرایط معیشتی دشوارتری را حداقل در کوتاه مدت برای اقشار تحت فشار فعلی رقم خواهد زد . به رغم نظر برخی اقتصاد دانان که اعتقاد دارند شرایط بازار و دست نامرئی نهایتاً با تقویت شرایط « کارآیی» ، اوضاع را بهتر خواهد کرد ، باید اذعان نمود که اولاً ، تحقق این بهبودی (در صورت وجود) زمان بر خواهد بود و ثانیاً، واقعیت این است که در وضعیت جاری اقشار کم درآمد سپر تورمی مشخصی برای مراقبت از خود ندارند و نباید آنها را بی پناه رها کرد و یا به شرایط عرضه و تقاضا حواله داد .

اما در کنار مساله ارز ۴۲۰۰ تومانی، موضوعی مهم تر یعنی هدفمندسازی یارانه ها نیز برای دولت سیزدهم قابل طرح است. اصطلاح هدفمندکردن یارانه ها اگرچه از دولت نهم تا کنون مطرح بوده و هم اکنون یارانه نقدی بنزین تحت همین عنوان از طرف سازمان هدفمندی به حساب سرپرستان خانوار واریز می شود، اما در واقع این یارانه تنها یکی از اقلام موجود در سبد یارانه ای بودجه عمومی را شامل می شود و سایر موارد ( که از جمله آنها همین ارز دولتی تخصیص یافته برای کالاهای اساسی می باشد) را در بر نمیگیرد. ملاحظه هر دو مساله یِ ارز ۴۲۰۰ تومانی و هدفمندی یارانه ها در کنار هم، لزوم بازنگری اساسی در راهبرد یارانه ای دولت را منعکس می سازد . از نظر ما در سیاست یارانه ای جدید لازم است نوعی یکپارچه سازی یارانه ای در دستور کار دولت سیزدهم قرار گیرد . در همین راستا، طرح هدفمندی منابع یارانه ای (همیار) به صورتی که در ذیل می آید پیشنهاد شده است.

تعریف : طرح هدفمندی منابع یارانه ای (همیار) روشی برای یکپارچه سازی یارانه های موجود در بودجه عمومی (در قدم اول یارانه انرژی موجود و یارانه کالاهای اساسی غیر از یارانه درمانی و گندم) به صورتی کاملا هدفمند برای اصابت موثر به گروههای هدف متناسب با استحقاق و نیاز آنها می باشد .

هدف:  هدف از طرح پیشنهادی یکپارچه سازی یارانه ای ، هدفمندسازی بهتر یارانه ها و تقویت همزمان دو معیار « کارآیی»  اقتصادی و « عدالت»  اقتصادی است . معیار « کارآیی»  می باید تضمین کننده اصابت دقیق تر یارانه ها به اهداف تعیین شده باشد و معیار « عدالت»  رعایت شرط استحقاق گروههای مشمول را  متناسب با سهم هر یک از یارانه ها منعکس خواهد ساخت.

ویژگی های طرح همیار :   این طرح به طور خلاصه شامل محورهای زیر است :

  • دامنه شمول طرح همیار یارانه های عمومی می باشد و یارانه گروههای خاص موجود را شامل نمی شود .
  • منابع این طرح در قدم اول سه مورد شامل یارانه آزادسازی قیمت سوخت (به میزان فعلی و یا در صورت لزوم فراتر از آن)، یارانه ارزی کالاهای اساسی تعریف شده در بودجه عمومی (بجز دارو، تجهیزات پزشکی و گندم) و نیز کمک های بلاعوض بودجه ای دولت به نهادهای حمایتی می باشد.
  • مصارف این طرح یارانه ای است که قرار است به جامعه هدف تعلق گیرد .
  • مسئولیت اجرای طرح را سازمان هدفمندسازی فعلی عهده دار می شود و لذا از ایجاد دستگاه موازی نیز جلوگیری خواهد شد.
  • جامعه هدف در این طرح دهک های اول تا هفتم پایین و متوسط درآمدی هستند .
  • اولین الزام برای اجرایی کردن طرح همیار حذف کامل یارانه سه دهک بالادرآمدی خواهد بود .
  • هفت دهک باقی مانده در این طرح به صورت پلکانی و در دو گروه شامل چهار دهک اول و سه دهک بعدی مورد حمایت قرار می گیرند .
  • گروه اول حداقل یک و نیم و حداکثر تا دو برابر (۵۰ تا ۱۰۰درصد بیشتر) نسبت به گروه دوم یارانه دریافت خواهند کرد .
  • دو نوع حمایت در این طرح می تواند وجود داشته باشد که شامل حمایت نقدی و حمایت کالایی است .
  • کالاهای موضوع حمایت در این طرح مستقیما از طریق خرید کالاها از داخل (بسته به شرایط تولید داخل) و یا واردات (در صورت وجود کسری عرضه داخلی) تامین خواهد شد .
  • کالاهای موضوعه این حمایت ها با قیمت ریالی معادل قیمت وارداتی با نرخ هر دلار ۴۲۰۰ تومان به گروههای هدف تحویل می گردد .
  • این طرح شامل یارانه دارو و تجهیزات پزشکی نمیباشد . برای هدفمندسازی این موارد لازم است طرح مستقل و جداگانه ای با دخالت و مشارکت وزارت بهداشت و سازمان های بیمه ای تهیه شود .
  • یارانه گندم به دلیل داشتن نظام توزیع مشخص آرد دولتی به صورت فعلی تداوم خواهد یافت تا قیمت نان افزایش پیدا نکند.
  • محاسبات سرانگشتی نشان می دهد که با فرض تزریق ارز دولتی موجود به میزان ۱۰ میلیارد دلار به طرح هدفمندی منابع یارانه ای (همیار) و با لحاظ تفاوت فروش آزاد این ارز در بازار، منابع ریالی برابر ۲۰۰ هزار میلیارد تومان (به طور ساده ۲۰۰ همت) برای اجرای طرح آزاد خواهد شد .
  • با این فرض که دسته اول (چهار دهک اول درآمدی) نزدیک به دو برابر دسته دوم (سه دهک درآمدی بعدی) یارانه بخواهند دریافت کنند ، معادل نقد یارانه ای برای دسته اول هر نفر تا ۴۰۰ هزار تومان ماهیانه و برای دسته دوم هر نفر تا ۲۵۰ هزار تومان ماهیانه قابل پرداخت می باشد .
  • استفاده از کارت های هوشمند برای تعلق بسته های کالایی به گروههای هدف می تواند در طرح پیش بینی شود .
  • پرداخت نقدی یارانه ها به دلیل عوارض و پیآمدهایی که خواهد داشت می باید محدود گردد و لذا توصیه می شود که حداقل نیمی از یارانه ها به صورت کالایی توزیع شود .
  • طرح هدفمندی منابع یارانه ای (همیار) مزایا و معایب زیر را خواهد داشت .

مزایای طرح همیار

طرح هدفمندی منابع یارانه ای (همیار) می تواند مزایای اقتصادی زیر را داشته باشد :

  • حذف رانت های موجود ناشی از ارز دولتی
  • حذف واسطه گری های غیر ضرور در چرخه توزیع
  • کاهش هزینه نظارتی دولت بر بازار
  • افزایش « کارآیی» اقتصادی ناشی از اصابت یارانه به گروههای هدف
  • نزدیک شدن به معیار « عدالت» یارانه ای در توزیع و تخصیص یارانه ها
  • تبعات تورمی کم به دلیل جمع آوری منابع ریالی از بازار با تزریق و فروش آزاد ارز
  • کاهش نرخ ارز به دلیل عرضه بیشتر ارز به بازار
  • حذف یا کاهش انگیزه قاچاق کالاهای اساسی و نهاده های آن به دلیل برداشتن قیمت های دولتی
  • بهبود وضعیت معیشتی مردم

معایب طرح همیار

طرح هدفمندی منابع یارانه ای (همیار) می تواند معایب اقتصادی زیر را داشته باشد (لازم به ذکر است که برخی از این موارد در پرداخت نقد یارانه ها موضوعیت بیشتری خواهد داشت) :

  • ایجاد یک ردیف دائمی در بودجه عمومی که قدرت مانور مخارج عمومی را محدود خواهد ساخت .
  • ایجاد وابستگی مخارج مردم به دریافتی از دولت .
  • کاهش انگیزه کار و تلاش در خانوارهای پرجمعیت مناطق دور افتاده و شهرهای کوچک .
  • افزایش تقاضا برای اقلام اساسی و در نتیجه افزایش قیمت این کالاها.
  • افزایش تقاضای کل و لذا افزایش نرخ تورم به دلیل میل نهایی به مصرف بالای گروههای یارانه بگیر.
  • امکان وجود خطا در شناسایی گروههای هدف و از این طریق خدشه دار شدن معیار های « عدالت» و « کارآیی»  در اجرای طرح.
  • تداوم وابستگی بودجه عمومی به ارز حاصل از نفت و از این طریق وابستگی سفره مردم به درآمد نفت.

 

نتیجه کلی : هیچ یک از دو گزینه حذف کامل ارز ۴۲۰۰ تومانی و یا حفظ آن و تداوم وضعیت فعلی به مصلحت نبوده و با معیارهای « کارآیی»  و « عدالت»  در تضاد می باشد . گزینه مطلوب از نظر این یادداشت تزریق ارز دولتی مذکور در طرح هدفمندی منابع یارانه ای (همیار) و پرداخت بخش مهمی از آن به صورت نقد به هفت دهک درآمدی است . در این طرح چهار دهک اول تا دو برابر بیشتر نسبت به سه دهک وسط یارانه دریافت خواهند کرد . این طرح مزایا و معایبی دارد که می باید مورد توجه سیاستگذار قرار گیرد و بویژه برای معایب آن چاره اندیشی کند  .

 

پاسخ دهید

Your email address will not be published. Required fields are marked *