مکانیزم اعتبار: رابطه “خلق ثروت از هیچ” با “کاهش ارزش پول ملی” در نظام بانکداری ایران 

اله مراد سیف /

در نظام بانکداری مدرن، بانک‌های خصوصی از طریق مکانیسم خلق اعتبار، پول جدید خلق می‌کنند. این فرآیند که عموماً بدون پشتوانه واقعی صورت می‌گیرد، منجر به افزایش حجم نقدینگی در اقتصاد می‌شود. در ایران، بانک‌های خصوصی از طریق برقراری روابط ناسالم با رانت خواران و با استفاده از این مکانیسم، اعتبارات جدید ایجاد کرده و آن را عمدتاً در بخش‌های غیرمولد مانند زمین، مسکن و مستغلات (از قبیل مال هایی که اخیرا خبرساز شده است) ، سرمایه‌گذاری می‌کنند. این اقدام نه‌تنها تورم را دامن می‌زند، بلکه از طریق افزایش قیمت دارایی‌ها، ثروت صاحبان بانک‌ها را چند برابر می‌کند. نتیجه نهایی این فرآیند، کاهش ارزش پول ملی، افزایش شکاف طبقاتی و افت رفاه عمومی است. این یادداشت به بررسی دقیق این مکانیسم، شواهد جهانی و مصادیق آن در اقتصاد ایران می‌پردازد.

۱. مقدمه

در اقتصادهای مدرن، بانک‌ها نه‌تنها واسطه وجوه هستند، بلکه از طریق فرآیند خلق پول، نقدینگی جدید تولید می‌کنند. این فرآیند که تحت عنوان “خلق اعتبار از هیچ” شناخته می‌شود، یکی از دلایل اصلی تورم و بی‌ثباتی اقتصادی در بسیاری از کشورهاست. در ایران نیز بانک‌های خصوصی با استفاده از این مکانیسم، منابع مالی جدید ایجاد کرده و آن را به‌جای بخش‌های مولد، به سمت سوداگری در بازار دارایی‌ها سوق می‌دهند. این روند باعث افزایش شکاف طبقاتی و کاهش ارزش پول ملی شده است.

—

۲. مکانیسم خلق اعتبار در بانک‌های خصوصی

۲.۱. خلق پول بانکی: چگونه بانک‌ها پول از هیچ می‌سازند؟

برخلاف تصور عمومی، بانک‌ها برای اعطای تسهیلات، نیازی به داشتن سپرده معادل ندارند. بر اساس قاعده ذخیره جزئی و مبتنی بر ضریب فزاینده پولی، بانک‌ها می‌توانند چندین برابر ذخایر خود، پول جدید خلق کنند. این فرآیند به‌صورت زیر عمل می‌کند:

۱. دریافت سپرده: بانک‌ها سپرده‌های مردم را جمع‌آوری می‌کنند.

۲. تخصیص تسهیلات: بانک بخشی از این سپرده‌ها را به عنوان تسهیلات پرداخت می‌کند.

۳. بازگشت سپرده جدید: پول پرداخت‌شده به‌صورت سپرده جدید به سیستم بانکی بازمی‌گردد.

۴. تکرار چرخه: این فرآیند بارها تکرار می‌شود و در نهایت حجم نقدینگی افزایش می‌یابد.

در واقع، بانک‌ها “پول بانکی” ایجاد می‌کنند که پشتوانه واقعی ندارد و صرفاً بر اساس اعتبار عمل می‌کند.

۲.۲. نقش بانک‌های خصوصی در افزایش نقدینگی و تورم

در ایران، بانک‌های خصوصی با استفاده از این مکانیسم، اقدام به خلق اعتبار گسترده می‌کنند. اما مشکل اصلی تخصیص نادرست این منابع از مسیرهای زیر است :

– سرمایه‌گذاری در بخش‌های غیرمولد: بخش عمده‌ای از تسهیلات بانکی به جای صنعت و تولید، به سمت مسکن، زمین‌خواری و سفته‌بازی هدایت می‌شود.

– معوقه شدن و عدم برگشت وام ها و جایگزینی وام های جدید برای تسویه صوری وام های گذشته که عملا  مبالغ نجومی را در تملک انحصاری رانت خواران تسهیلات بگبر قرار می دهد و به آنها فرصت سوداگری امن در اقتصاد را می دهد .

– افزایش حباب دارایی‌ها: تزریق پول به بازار مسکن و سهام، قیمت‌ها را به‌صورت مصنوعی افزایش می‌دهد.

– تورم نقدینگی: افزایش حجم پول بدون رشد تولید، منجر به تورم و کاهش ارزش پول ملی می‌شود.

—

۳. پیامدهای خلق اعتبار بدون پشتوانه

۳.۱. کاهش ارزش پول ملی

افزایش نقدینگی بدون افزایش تولید، باعث کاهش ارزش پول می‌شود. در ایران، نرخ تورم در سال‌های اخیر به‌طور متوسط بالای ۴۰٪ بوده است که بخشی از آن ناشی از خلق پول بانکی است.

۳.۲. افزایش شکاف طبقاتی

– ثروتمندتر شدن صاحبان بانک‌ها: بانک‌داران از طریق اعتبارات خلق‌شده، دارایی‌های خود را افزایش می‌دهند.

– فقر گسترده‌تر: تورم ناشی از نقدینگی، قدرت خرید مردم را کاهش می‌دهد.

۳.۳. بی‌ثباتی اقتصادی

– حباب‌های مالی: مانند حباب مسکن (۱۴۰۰-۱۴۰۲) که قیمت‌ها را چند برابر کرد.

– افزایش بدهی‌های غیرجاری: بانک‌ها با تسهیلات غیرواقعی، مواجهه با مطالبات معوق را افزایش می‌دهند.

—

۴. شواهد جهانی و مقایسه با ایران

۴.۱. نمونه‌های جهانی

– بحران مالی ۲۰۰۸ آمریکا: بانک‌ها با اعطای وام‌های پرریسک (Subprime) و خلق پول بدون پشتوانه، بحران مالی ایجاد کردند.

– تورم در زیمبابوه و ونزوئلا: چاپ پول بدون کنترل، منجر به ابرتورم و سقوط ارزش پول ملی شد.

۴.۲. وضعیت ایران

– رشد نقدینگی ۴۰٪ در سال: بانک مرکزی گزارش داده که نقدینگی از ۳۰۰۰ هزار میلیارد تومان در ۱۳۹۵ به بیش از ۱۰۰۰۰ هزار میلیارد تومان در ۱۴۰۳ رسیده است.

– افزایش قیمت مسکن: قیمت مسکن در تهران طی ۵ سال بیش از ۵ برابر شده است.

– سود بانک‌های خصوصی: برخی بانک‌های خصوصی سودهای کلانی از محل اعتبارات غیرواقعی کسب کرده‌اند.

—

۵. نتیجه‌گیری و راهکارها

خلق اعتبار بدون پشتوانه توسط بانک‌های خصوصی، یکی از عوامل اصلی تورم و کاهش ارزش پول ملی در ایران است. این فرآیند با توزیع ناعادلانه ثروت، باعث افزایش شکاف طبقاتی شده است. برای مقابله با این مشکل، راهکارهای زیر پیشنهاد می‌شود:

۱. نظارت شدیدتر بر خلق پول بانکی: بانک مرکزی باید ضریب فزاینده پولی را محدود کند و خلق اعتبارات کلان بانک های خصوصی را تنها در موارد خاص به صورت مدیدیت شده مجاز کند . بانک های خصوصی تنها در اعتبارات خُرد مصرفی باید مجاز به خلق پول باشند .

۲. هدایت اعتبارات به بخش مولد: تسهیلات باید به صنعت و کشاورزی اختصاص یابد، نه سفته‌بازی.

۳. اصلاح نظام بانکی: کاهش وابستگی اقتصاد به بانک‌های خصوصی سودجو.

۴. شفاف‌سازی ترازنامه بانک‌ها: جلوگیری از خلق پول غیرقانونی.

در صورت عدم اصلاح این مکانیسم، اقتصاد ایران با بحران‌های شدیدتری مانند ابرتورم و فروپاشی مالی مواجه خواهد شد.

این یادداشت نشان می‌دهد که چگونه نظام بانکداری ناسالم می‌تواند ثروت را از هیچ خلق کند، اما در نهایت، هزینه آن را مردم با کاهش ارزش پول و رفاه خود پرداخت می‌کنند.