چسبندگی قیمتها در برابر کاهش نرخ ارز در اقتصاد ایران
اله مراد سیف /
پدیدهی چسبندگی قیمتها در برابر کاهش نرخ ارز در اقتصاد ایران، علیرغم افزایش سریع قیمتها هنگام جهش ارزی، یک مسئلهی مهم و ساختاری است که نمیتوان آن را تنها با مدلهای اقتصادی نئوکلاسیک توضیح داد. این پدیده عمدتاً ریشه در اقتصاد سیاسی ایران دارد و ناشی از ساختار قدرت، رانت، انحصار، و ضعف نهادهای حکمرانی اقتصادی است. در ادامه، این پدیده را با استفاده از ابزار تحلیل اقتصاد سیاسی بهصورت جامع بررسی کرده و راهکارهایی برای اصلاح آن ارائه میکنیم:
❖ تحلیل اقتصاد سیاسی پدیدهی چسبندگی قیمتها در ایران
۱. انحصار واردات و گروههای مسلط بر تجارت خارجی
- واردات در ایران بهطور سنتی در اختیار گروههایی خاص و محدود (اعم از نهادهای شبهدولتی، شرکتهای خصولتی، نهادهای اقتصادی و بازرگانان بزرگ وابسته) بوده که با دسترسی انحصاری به ارز ترجیحی یا نیمایی، کالاها را وارد کرده و در بازار عرضه میکنند.
- این گروهها در شرایط افزایش نرخ ارز، قیمت کالاهای وارداتی را به سرعت بالا میبرند؛ اما در شرایط کاهش نرخ ارز، با احتکار، کاهش عرضه یا حفظ قیمتها به بهانهی افزایش هزینههای جانبی، مانع کاهش قیمت میشوند.
- انحصار و عدم رقابت در واردات باعث میشود مکانیسمهای خودتنظیمگر بازار عمل نکند و تولیدکننده یا مصرفکننده داخلی قربانی بازی قدرت این گروهها شود.
۲. نقش مافیاهای اقتصادی و گروههای ذینفوذ
- در برخی بخشها، گروههای مافیایی اقتصادی با نفوذ در نهادهای تصمیمگیر اقتصادی )نظیر گمرک، بانک مرکزی، وزارت صمت، اتاق بازرگانی، و …)، روند تخصیص ارز و واردات را در جهت منافع خاص خود شکل میدهند.
- این گروهها بهگونهای رفتار میکنند که نوسانات نرخ ارز فرصتی برای سودهای کلان بادآورده شود، نه عاملی برای تعادل قیمتها و بهبود رفاه عمومی.
۳. ناتوانی و ناکارآمدی نظام بازار داخلی
- بازار داخلی ایران فاقد ساختارهای رقابتی واقعی است. قیمتگذاری کالاها نه بر اساس عرضه و تقاضای آزاد، بلکه بر مبنای فضای مبهم، شایعات، روانشناسی بازار و انتظارات تورمی صورت میگیرد.
- زنجیره تأمین و توزیع کالا نیز در دست گروههای محدود و غیرشفاف است که مانع شکلگیری رقابت سالم و واقعی میشوند.
- در نتیجه، حتی اگر نرخ ارز کاهش یابد، هیچ انگیزهای برای کاهش قیمت توسط واردکنندگان یا تولیدکنندگان انحصاری وجود ندارد، زیرا هیچ فشاری از ناحیه رقبا یا دولت مؤثر نیست.
۴. شفاف نبودن اقتصاد و ضعف حکمرانی اقتصادی
- نبود شفافیت اطلاعاتی (از جمله هزینه تمامشدهی کالاها، میزان موجودی انبارها، سازوکار قیمتگذاری، و …) سبب میشود مردم و نهادهای نظارتی نتوانند رفتار بازیگران اقتصادی را به درستی ارزیابی و مهار کنند.
- فساد اداری، نبود نظارت مؤثر و قوی، و پیچیدگیهای بروکراتیک، موجب میشود که رانتجویان از اطلاعات پنهان برای حفظ وضعیت موجود استفاده کنند.
❖ زمینهساز ساختاری این پدیده: تحریمها و اقتصاد رانتمحور
تحریمها، با محدود کردن دسترسی به ارز و کاهش شفافیت در معاملات خارجی، زمینهساز گسترش رانت، فساد و انحصار در تخصیص ارز و واردات شدهاند. در چنین شرایطی، دولت به جای استفاده از مکانیسمهای رقابتی، به توزیع دستوری منابع محدود میپردازد که این فرآیند خود تولیدکنندهی فساد و ناکارآمدی است.
❖ راهکارهای ساختاری، نهادی و مدیریتی برای مقابله با چسبندگی قیمتها
✦ ۱. اصلاح ساختار تخصیص ارز و واردات
- حذف کامل ارز چندنرخی و جایگزینی آن با سازوکار شفاف و رقابتی بازار ارز؛ با نظارت جدی و زمانبندی دقیق.
- شفافسازی اطلاعات واردات: الزام شرکتها به افشای عمومی قیمت خرید و فروش کالاهای وارداتی، با سامانهای مثل سامانه جامع تجارت.
- ایجاد سامانههای ردیابی زنجیره تأمین و قیمتگذاری برای رهگیری قیمت کالا از گمرک تا مصرفکننده.
✦ ۲. مبارزه با انحصار و رانت ساختاری
- تصویب و اجرای قوانین ضدانحصار برای ورود آزاد رقبا به بازارهای حساس.
- ممنوعیت ورود نهادهای شبهدولتی و خصولتی به حوزههایی که امکان رقابت بخش خصوصی وجود دارد.
- حمایت هدفمند از کسبوکارهای کوچک و متوسط (SMEs) برای شکستن تمرکز قدرت بازار.
✦ ۳. اصلاح نظام توزیع و قیمتگذاری
- ایجاد سازوکار شفاف قیمتگذاری بر اساس نرخ ارز روز و حاشیه سود مشخص برای واردکنندگان.
- نظارت مستمر و هوشمندانه (با فناوریهای دیجیتال و دادهمحور) بر زنجیرهی توزیع.
✦ ۴. تقویت نهادهای نظارتی و استقلال آنها
- استقلال و توانمندسازی نهادهای بازرسی، تعزیرات، و شورای رقابت؛ با مشارکت نهادهای مردمی و رسانههای مستقل.
- افزایش شفافیت اطلاعات اقتصادی و الزام همه نهادها به ارائه دادههای خود به سامانههای ملی نظارت و گزارش عمومی.
✦ ۵. بازتعریف نقش دولت از مداخلهگر به تنظیمگر
- دولت باید به جای مداخله مستقیم و تعیین دستوری قیمت، بهعنوان تنظیمگر شفاف، منصف، و توانمند در بازار عمل کند.
- توسعه زیرساختهای اطلاعاتی، حقوقی، و فنی برای ایجاد رقابت سالم.
✦ ۶. دیپلماسی اقتصادی فعال برای کاهش اثر تحریمها
- تلاش برای کاهش تحریمها از طریق تنوع شرکای تجاری، تهاتر، و دیپلماسی منطقهای به منظور افزایش دسترسی پایدار به ارز و واردات.
❖ جمعبندی
پدیدهی چسبندگی قیمتها در برابر کاهش نرخ ارز در ایران، نه یک مسئله صرفاً اقتصادی بلکه یک مسئله ریشهدار اقتصاد سیاسی است. این پدیده ناشی از تمرکز قدرت اقتصادی در دست گروههای خاص، ضعف ساختار رقابت، و ناکارآمدی نهادهای حکمرانی اقتصادی است. اصلاح آن مستلزم مجموعهای از اقدامات ساختاری، نهادی و مدیریتی در قالب یک برنامهی جامع بازسازی حکمرانی اقتصادی است — برنامهای که از شفافیت، رقابت و پاسخگویی در مدیریت اقتصادی آغاز میشود و به سمت بازتعریف نقش دولت و توانمندسازی جامعه حرکت میکند.