انتخاب اروپا برای ما : «موازنه فشار» یا «مکانیزم ماشه»
اله مراد سیف / تجربه نشان داده است که اروپا و امریکا با هم و بر علیه ما هستند و همان طور که رهبر معظم انقلاب در خطبه های نماز جمعه ۲۷ دی ماه ۱۳۹۸ فرمودند اروپا در فشار حداکثری بر ایران همدست امریکا می باشد، لذا آنچه آنها دنبال می کنند این است که جمهوری اسلامی ایران همه تعهدات برجامی خود را اجرا کند و در عین حال روزبه روز در حلقه شوم تحریم های امریکایی و با هماهنگنی کامل اروپا ، بیشتر در فشار و مضیقه قرار گیرد تا جایی که برای مردم ما وضعیت اقتصاد داخلی با شرایط برگشت همه تحریم ها در عمل هیچ تفاوتی نداشته باشد . این شرایط «موازنه فشار» هم مطلوب امریکاست چراکه جمهوری اسلامی ایران و مردم را در تنگنا قرار می دهد و هم مطلوب اروپاست از این جهت که ضمن ندادن هزینه برای حفظ برجام ، از مزایای آن برخوردار خواهد بود . در پی آشکار شدن عزم جمهوری اسلامی ایران برای ایستادگی بر حقوق خود و برداشته شدن گام هایی برای کاهش تعهدات جمهوری اسلامی ایران در برجام ، اروپا نیز اقداماتی انجام داده و این احتمال را تقویت کرده که در جهت خواست امریکا بخواهد از «مکانیزم ماشه» برای برگشت خودکار تحریم های شورای امنیت در برابر جمهوری اسلامی ایران استفاده کند . به این ترتیب اروپا و امریکا ما را در میان دو انتخاب شوم قرار خواهند داد که یکی تحمل شرایط «موازنه فشار» و دیگری تهدید استفاده از «مکانیزم ماشه» است . «مکانیسم ماشه (snapback mechanism) در راستای حل اختلاف پیش بینی شده در برجام، فرآیندی است که اگر یکی از طرفهای برجام به این جمعبندی برسد که طرف دیگر به تعهدات ذکر شده در این توافق پایبند نیست، میتواند به کمیسیون مشترک شکایت کند. این کمیسیون، در چارچوب برجام و با هدف نظارت بر اجرای آن تاسیس شده است. اگر در بازه زمانی ۳۵ روزه، موضوع شکایت آنگونه که شاکی میخواهد حل و بررسی نشود، شاکی میتواند موضوع حل نشده را به عنوان دلیلی برای توقف اجرای تعهدات برجام در نظر بگیرد. همچنین شاکی می تواند با آگاهسازی شورای امنیت سازمان ملل درباره حل نشدن موضوع شکایت، عدم اجرای چشمگیر آن را متضمن شود. پس از آن، شورای امنیت نیز ۳۰ روز فرصت دارد تا درباره استمرار تعلیق تحریمها یا بازگرداندن آنها قطعنامه صادر کند. اگر در این مدت، شورای امنیت نتواند در این خصوص قطعنامه صادر کند، تمام تحریمهای شورای امنیت سازمان ملل که قبل از برجام برقرار شده بودند، به طور اتوماتیک بازمیگردند. به این ساز و کار، مکانیسم ماشه یا بازگشت خودکار تحریمها هم میگویند. نکته مهم این ساز و کار، این است که بازگشت تحریمها، قابل وتو نیست بلکه «عدم بازگشت تحریم ها» قابلیت وتو دارد. یعنی رای گیری برای «بازگشت تحریم ها» انجام نمی شود بلکه برای «ادامه تعلیق تحریم ها» انجام می شود که حتی اگر شورا به آن رای ندهد، یک عضو دارای حق وتو می تواند رای را وتو کرده و عملا تحریم ها بازگردند.»[۱] این که در عمل چنین سازوکاری تا پایان ماجرا و بازگشت تحریم ها دنبال خواهد شد یا آن طور که طرف های اروپایی گفته اند تنها برای بازگشت ایران به تعهدات برجام صورت گرفته می تواند مهم باشد، اما مهم تر از آن این است که آیا ما برای بدترین شرایط اقتصاد خود را آماده کرده ایم ؟
واقعیت این است که ملت ما ایستادگی بر حقوق خود را انتخاب کرده و نمی خواهد در موضع انفعالی میان «موازنه فشار» یا «مکانیزم ماشه» یکی را انتخاب کند . شرایط اقتصاد ملی ما نیز به رغم تحریم های همه جانبه و گسترده به گو نه ای است که می توان به آینده آ« کاملا امیدوار بود . آنچه لازم است مدیریت راهبری درست اقتصاد ملی برای عبور از شرایط تحریم و رسیدن به شرایط بازدارندگی در برابر هر گونه اعمال فشار از ناحیه دشمنان است . با نگرشی راهبری می توان وضعیت اقتصاد ملی را در عوامل داخلی (شامل نقاط قوت و ضعف) و عوامل خارجی (شامل فرصت ها و تهدیدات) در فهرست های زیر خلاصه کرد :
الف) نقاط قوت
- رهنمودهای رهبری برای مدیریت کلان اقتصاد ملی با راهبرد اقتصاد مقاومتی
- تجربه مدیریتی و عملکرد مطلوب در ایجاد ثبات نسبی در بازار ارز با مدیریت همزمان جوانب عرضه و تقاضای ارز
- تجربه مدیریتی نسبتا مطلوب بازار سرمایه در ایجاد انگیزه برای جذب نقدینگی به این بازار
- رشد مطلوب شرکت های دانش بنیان و پارک های علم و فنآوری به دنبال تشویق و حمایت از آنها
- تاب آوری مطلوب صادرات غیر نفتی در شرایط دشوار تحریم و جهش آن
- یافتن مسیر مدیریت واردات و ساماندهی تجارت خارجی
- تلاش سازماندهی شده در مقابله با قاچاق و مفاسد اقتصادی
- وجود منابع انرژی ارزان که بهترین پشتوانه تولید و صادرات است
- ظرفیت های بسیار مطلوب در کشاورزی با داشتن موقعیت چهار فصل در طول سال
- جمعیت چند میلیونی نیروی جوان تحصیل کرده و متخصص
- تولیدات صنعتی با کیفیت و مازاد بر نیاز داخلی
- زیرساخت های گسترده و آماده برای استفاده در جهش تولید و صادرات
- تاب آوری مطلوب عوامل اقتصادی در مقابل جهش نرخ ارز
- اقتصادی شدن تولیدات داخلی با افزایش زیاد نرخ ارز
- وجود بخش خصوصی کارآزموده و ورزیده شده در دوران تحریم برای مقابله با فشارهای دشمن
ب) نقاط ضعف
- نداشتن برنامه راهبردی منسجم برای فعال سازی ظرفیت های داخلی
- گره زدن حل مسایل اقتصادی به تحریم ها از جانب مسئولین راهبردی در اقتصاد
- وضعیت نابسامان بانکی و بازار پول
- جولان دادن اقتصاد غیر رسمی گسترده با فعالیت های غیر مولد و مزیت زدایی از فعالیت های مولد و شناسنامه دار
- وجود فرار مالیاتی و ضعف دستگاه مالیات ستانی در برابر آن
- جدی نبودن برخی دستگاهها در مقابله با قاچاق
- وجود معابر قانونی برای ورود گسترده کالای خارجی مشابه تولید داخلی به کشور
- سپردن سرنوشت توزیع داخلی به عوامل دارای قدرت انحصاری در بازار
- مدیریت نامطلوب مصارف ارز دولتی در بودجه عمومی
- بودجه ریزی انفعالی بخش عمومی
- نداشتن برنامه برای تادیه بدهی ۷۳۶ هزار میلیارد تومانی دولت و شرکت های دولتی
- اجرای ضعیف واگذاری شرکت های دولتی
- اجرای ضعیف قانون بهبود محیط کسب و کار
- عدم نهاد سازی لازم برای مشارکت دادن مردم در اجرای پروژه های عمرانی
- بی ثباتی سیاستی در قاعده گذاری دولت برای فعالیت بخش خصوصی
- عدم ارتباط بازارهای پول و سرمایه و ضعف ابزارهای لازم برای هدایت نقدینگی به تولید
- ضعف دیپلماسی اقتصادی و دیپلماسی انرژی در ایجاد پیمان های تجاری برای بازار سازی و ایجاد پایداری در بازارهای منطقه ای جمهوری اسلامی ایران
- عدم بهره گیری اقتصادی مناسب از حضور جمهوری اسلامی ایران در بازسازی عراق و سوریه و یمن
ج) فرصت ها
- وجود موقعیت همسایگی با ۱۵ کشور
- موقعیت دسترسی به آبهای آزاد و سواحل دریایی
- برخورداری از امنیت و ثبات سیاسی
- مقبولیت گسترده جمهوری اسلامی در میان ملت های منطقه
- وجود بازارهای صادراتی بالفل گسترده در منطقه
- ارزان بودن کالای ایرانی برای همسایگان با کاهش ارزش پول ملی
- وجود مرزهای گسترده زمینی و دریایی برای دور زدن تحریم ها
- نیاز کشورهای همسایه به توان بلای خدمات فنی و مهندسی جمهوری اسلامی ایران
- داشتن جاذبه توریسم سلامت و گردشگری مذهبی برای همسایگان
- نیاز منطقه به تولیدات الکتریسیته ، فولاد و پتروشیمی مازاد بر مصرف داخلی موجود
- وجود پتانسیل کشاورزی گسترده در کشور عراق برای کشت فرا سرزمینی جمهوری اسلامی ایران
د) تهدیدات
- تحریم های گسترده مالی و تجاری امریکا
- تسلط امریکا بر نظام مالی و پولی جهانی
- همدستی اروپا با امریکا در اعمال فشار حداکثری
- توان امریکا در پایین نگه داشتن قیمت نفت با تکنولوژی شیل
- تهدیدات مکرر امریکا برای نگه داشتن سایه جنگ بر سر ایران و ایجاد ناامنی اقتصادی از این طریق
اگرچه هریک از فهرست فوق را می توان کامل تر کرد، ولی در اینجا برای نشان دادن نیاز به اقدامات اساسی در حوزه مدیریت راهبردی اقتصاد ملی می تواند کافی باشد . مدیریت راهبردی می باید این هنر را داشته باشد که از ظرفیت ها (که حاصل جمع نقاط قوت و نیز فرصت های ما می باشد) برای غلبه بر چالش ها (یعنی حاصل جمع نقاط ضعف و تهدیدات) در جهت قوی شدن در (مولفه های قدرت ملی و از جمله ) اقتصاد ملی ، که به تعبیر رهبر معظم انقلاب تنها چاره ما برای تهدید زدایی از خود می باشد، نهایت بهره برداری را داشته باشد . ترسیدن از تهدیدات دشمن تنها می تواند بر مشکلات ما بیفزاید و دشمن را در تداوم دشمنی و در سخت تر کردن فشار خود بر ملت ایران جری تر نماید . این نگرش می تواند به عنوان یک معیار در هر گونه اقدام در برابر دشمنان بکار آید . درست با همین استدلال است که توصیه می شود از ایجاد ارعاب توسط دشمن برای تحمیل کنوانسیون هایی مانند سی اف تی و پالرمو که تکمیل کننده های ابزارهای قانونی دشمن برای اعمال فشار حداکثری در شرایط تحریم هستند واهمه نکنیم. این همان خط مقاومتی است که ملت آمادگی خود را برای تداوم آن به روشنی اعلام کرده است . در این زمینه فرمایشات مقام معظم رهبری در خطبه های نماز جمعه ۲۷ دی سال جاری به میزان کافی روشنگر می باشد که فرمودند :
« ملّت از هر جناح و حزب، از هر مجموعه، از هر قوم، از هر خصوصیّت جغرافیایی، در این جهت مثل همند؛ طرفدار انقلابند، طرفدار حاکمیّت اسلامند، طرفدار ایستادگی در مقابل ظلمند، طرفدار «نه» گفتن به همهی مطامع دولتهای استکباری و استعماریاند. ملّت ایران نشان داد که از خطّ مجاهدتِ شجاعانه دفاع میکند، ملّت ایران نشان داد که به نمادهای مقاومت عشق میورزد، ملّت ایران نشان داد که طرفدار مقاومت است، طرفدار تسلیم نیست. آن کسانی که سعی میکنند چیز دیگری را از ملّت بزرگ ما به مردم و به افکار بیگانگان یا افکار عمومیِ داخل نشان بدهند، با صدق و صفا با مردم رفتار نمیکنند؛ ملّت این است، ملّت طرفدار ایستادگی است، طرفدار مقاومت است، ملّت طرفدار ایستادگی در مقابل زورگویی دشمنان است.» …« ملّت عزیز ایران باید همّتشان این باشد که قوی بشوند. تنها راه در پیش پای ملّت ایران عبارت است از قوی شدن؛ باید تلاش کنیم قوی بشویم؛ ما از مذاکره هم ابائی نداریم؛ البتّه نه با آمریکا، با دیگران؛ امّا نه از موضع ضعف، از موضع قوّت، از موضع قدرت. ما بحمدالله دارای قدرتیم و به توفیق الهی قویتر هم خواهیم شد. البتّه قدرت فقط قدرت نظامی نیست؛ قدرت، قدرت نظامی نیست؛ اقتصاد کشور باید قوی شود، وابستگی به نفت بایستی تمام بشود، نجات پیدا کنیم از وابستگی اقتصادمان به نفت؛ جهش علمی و فنّاوری باید ادامه پیدا کند؛ پشتوانهی همهی اینها هم حضور مردم عزیزمان در صحنه است. باید ملّت ایران و مسئولین کشور تلاششان برای قوی شدن کشور و قوی شدن ملّت باشد، با اتّحاد، با حضور، با صبر و استقامت و با کار سخت و پرهیز از تنبلی؛ این اگر [محقّق] شد، به توفیق الهی، به فضل الهی، ملّت ایران در آیندهی نه چندان دوری آنچنان خواهد شد که دشمنان حتّی جرئت تهدید هم پیدا نکنند.»
[۱] . اخذ شده از : khabaronline.ir