عوامل موثر بر عرضه و تقاضا

عوامل موثر بر عرضه و تقاضا

اله مراد سیف

باید دقت کنیم که دو دسته عامل برای زیاد شدن یا کم شدن عرضه یا تقاضا وجود دارد. یکی خود قیمت است و دیگری سایر عوامل بجز قیمت، که این دو وضعیت کاملاً با هم متفاوتند.

انتقال روی نمودار عرضه یا تقاضا: در این حالت تنها قیمت خود کالا تغییر می­کند و عوامل دیگر دخالت ندارند. در نتیجه نمودار ثابت است و تغییرات روی همین منحنی قابل تفسیر است. در این حالت نمودار ثابت است و به دلیل جابجایی روی نمودار، تغییرات قیمت یا مقدار حاصل می­شود. برای مثال، در نمودار عرضه اگر قیمت بالا برود، مقدار هم زیاد می­شود یا در نمودار تقاضا اگر قیمت افزایش یابد مقدار کاهش می­یابد. (نمودارهای توضیح قوانین عرضه و تقاضا)

انتقال نمودار عرضه یا تقاضا: در این حالت عواملی به ­غیر از قیمت کالا مانند فن­آوری یا نیروی کار یا دیگر عوامل مانند قیمت سایر کالاها تأثیر دارند. در نتیجه خود نمودار به چپ یا به راست منحرف شده و مبنای تفسیر نمودار جدید است.

پس در بازار عرضه و تقاضا هر دو حضور دارند و دو نمودار عرضه و تقاضا در یک نقطه به نام نقطه­ ی تعادل (E) یکدیگر را قطع می­کنند و باعث شده یک مقدار تعادلی و یک قیمت تعادلی برای کالا بوجود بیاید. برای مثال، در نمودار پایین قیمت تعادلی ۱۰ واحد و مقدار تعادلی ۱۰۰ واحد است. یعنی این­که ۱۰۰ واحد کالا عرضه می­شود، به ­قیمت هر واحد ۱۰ و ۱۰۰ واحد کالا به قیمت هر واحد ۱۰ تقاضا می­شود. چون در قیمت ۱۰ مقدار عرضه ۱۰۰ واحد است که مساوی مقدار تقاضا که آن­هم ۱۰۰ است، می­باشد. این شرایط را تعادل می­نامیم. یعنی عرضه و تقاضا با هم به شرایط تعادل رسیده­ اند. این نقطه­ ی تعادل تا وقتی است که عوامل مؤثر بر جابجایی عرضه یا تقاضا، دست نخورده باشد. به­ محض تغییر شرایط، این نقطه نیز تغییر کرده و جابجا می­شود.

 چهار حالت کلی برای این جابجایی متصور است:

• عرضه و تقاضا هر دو به­چپ جابجا شوند.
• عرضه و تقاضا هر دو به­راست جابجا شوند.
• عرضه به­چپ و تقاضا به­راست جابجا شود.
• عرضه به­راست و تقاضا به­چپ جابجا شود.

برای روشن شدن موضوع به این مثال توجه کنید:

فرض می­کنیم در حال حاضر و در وضعیت تعادل بازار برنج خارجی، قیمت برنج خارجی از قرار کیلویی ۲۵۰۰ تومان است و ۱۰۰ هزار تن مقدار تعادلی عرضه و تقاضا است. دولت سیاست حمایت از تولید ملی را در این رابطه اعلام می­کند. حالت­های زیر ممکن است به­وقوع بپیوندد:

الف – عرضه­ کنندگان متوجه می­شوند که قرار است تعرفه­ ی برنج وارداتی افزایش یابد و در نتیجه انتظار دارند این کالا در آینده­ی نزدیک گران­تر شود. عکس ­العمل عرضه ­کنندگان این است که کالای موجود را احتکار و در نتیجه میزان عرضه کاهش می­یابد.

ب – مصرف­کنندگان حدس می­زنند قرار است این کالا گران­تر شود و هم اکنون تقاضای خود را افزایش می­دهند.

در این حالت نمودار عرضه به سمت چپ و نمودار تقاضا به سمت راست جابجا می­شود. در نتیجه­ ی این دو جابجایی، نقطه­ی تعادل جابجا می­شود و قیمت بالا می­رود. حتی ممکن است مقدار تعادل بازار تغییر نکند ولی قیمت افزایش یابد. در نتیجه نقطه­ی تعادل جدید از نقطه ­ی E به نقطه­ ی E_۱ جابجا می­شود.

  در رابطه با مکانیزم عرضه و تقاضا دو مکانیزم دولت و مکانیزم بازار در تخصیص وجود دارد. دولت به صورت متمرکز تصمیم­گیری می­کند و سؤالات تخصیص را پاسخ می­دهد. مکانیزم بازار از طریق همین مکانیزم عرضه و تقاضا عمل می­کند و عرضه و تقاضا نوعی مکانیزم تخصیص به­حساب می­آیند. یعنی اگر برای کالایی تقاضا وجود داشته باشد، به هر میزانی هم که تقاضا وجود داشته باشد، عرضه می­شود. به­ عبارتی اگر کالایی تقاضایش زیاد شود، قیمتش بالا می­رود و عرضه­ کنندگان تشویق می­شوند که عرضه را بیشتر کنند و در واقع منحنی عرضه به راست جابجا می­شود. در این اقتصاد مکانیزم کار خود را می­کند و نیازی به دستور مشخصی از سوی دولت ندارد. عرضه کننده با بررسی­ های همه جانبه تصمیم به تولید و عرضه­ ی کالای مورد نظر می­گیرد و اگر بازار کشش مصرف کالای عرضه شده را نداشته باشد، از عرضه ­ی آن نوع کالا منصرف و به فکر عرضه­ ی کالای دیگری می­افتد. بنابراین در اقتصاد مبتنی بر بازار، عرضه و تقاضا نهایتاً همدیگر را پیدا می­کنند. یعنی در این نوع اقتصاد اگر برای کالایی تقاضا وجود نداشته باشد، تولید نمی­شود و اگر تقاضا وجود داشته باشد، کالا تولید می­شود حتی اگر کالاهای تولیدی برای جامعه مفید نباشد. این منطق اقتصاد است.